Sapiens kadınların gönlü Neandertal erkeklerdeymiş
2010 yılında Svante Pääbo liderliğindeki ekip, modern insanlarla Neandertallerin geçmişte melezleştiğini kanıtladığında bu büyük bir şaşkınlık yaratmıştı. Ancak bu genetik karışımın nasıl gerçekleştiği bugüne kadar gizemini korudu. Pensilvanya Üniversitesi’nden Alexander Platt liderliğindeki bir araştırma ekibi, iki türün X kromozomuna odaklanan genetik analizler yaparak melezleşme sürecine ilk kez somut bir açıklama getirdi.
Science dergisinde yayımlanan araştırma sonuçlarına göre, Neandertaller ile sapiensler çiftleştiğinde eşleşmeler çoğunlukla Neandertal erkekleri ile sapiens kadınları arasında gerçekleşti. Araştırmacılara göre bu bulgu, günümüz insanlarında bulunan Neandertal kökenli genetik mirasın neden eşit dağılmadığını açıklıyor. Modern insanlarda Neandertal kökeni düşük düzeyde bulunuyor ve bu genetik miras genom boyunca homojen şekilde dağılmıyor.
X kromozomu neden önemli?
X kromozomu, kalıtımının biyolojik cinsiyetle doğrudan bağlantılı olması nedeniyle kritik öneme sahip. Diğer kromozomlar her iki ebeveynden eşit şekilde miras alınırken, X kromozomu farklı aktarılır: kadınlarda iki X kromozomu vardır, erkeklerde ise bir X ve bir Y kromozomu bulunur. Eğer iki popülasyon arasındaki çiftleşmeler cinsiyet açısından dengeli değilse, X kromozomundaki karışım miktarı genomun geri kalanından belirgin şekilde farklı olur.
“Neandertal çölü”
Bilim insanları modern insan genomunu incelediklerinde X kromozomunun adeta bir “Neandertal çölü” olduğunu gördü; yani bu kromozomda Neandertal DNA’sı belirgin şekilde azdı. Buna karşılık Neandertallerin X kromozomunda, diğer kromozomlara kıyasla %62 daha fazla modern insan DNA’sı bulundu. Araştırmanın ortak yazarlarından Daniel Harris bu durumu “şaşırtıcı bir dengesizlik” olarak tanımlıyor.
Bu desen iki şekilde açıklanabilir:
Neandertal X kromozomu varyantları modern insanlarda dezavantajlıydı ve doğal seçilimle elendi.
Erken dönemdeki melezleşme çoğunlukla Neandertal erkekleri ile modern insan kadınları arasında gerçekleşti; bu da Neandertal X kromozomu DNA’sının insan gen havuzuna sınırlı şekilde girmesine yol açtı.
Araştırmacılar matematiksel simülasyonlar kullanarak yalnızca kadın göçüne dayalı bir modelin bu farkın sadece bir bölümünü açıklayabileceğini gösterdi. Bu nedenle en olası açıklamanın, Neandertal erkekleri ile modern insan kadınları arasındaki belirgin bir eşleşme tercihi olduğu sonucuna vardılar. Platt’a göre “en basit açıklama eş tercihleri”.
Önceki çalışmalar
Daha önce Nature ve Science’ta yayımlanan iki çalışma, melezleşmenin 43 bin 50 bin yıl önce gerçekleştiğini, bazı soyların birden fazla kez karıştığını ve Neandertal genlerinin yalnızca uyum sağlayan kısmının kalıcı olduğunu göstermişti.
Alternatif açıklamalar
İspanya Ulusal Doğa Bilimleri Müzesi’nden paleoantropolog Antonio Rosas’a göre bu çalışma önemli bir soruya yanıt arıyor: Türler arası melezleşme olaylarında tam olarak ne yaşandı? Rosas, X kromozomundaki farkın ortaya çıkması için cinsel profilde belirli bir standart desen olması gerektiğini belirtiyor. Ancak yalnızca eş tercihine dayalı açıklamanın yeterli olmayabileceğini düşünüyor.
Rosas, sapiens erkekleri ile Neandertal kadınları arasındaki melez yavruların hayatta kalma ihtimalinin daha düşük olmasının da bu dengesizliği açıklayabileceğini söylüyor. Bu durumda söz konusu melezler gen havuzunda iz bırakmamış olabilir.
Benzer şekilde, Barselona Üniversitesi’nden genetik profesörü Gemma Marfany, melez yavruların yaşama oranlarının annenin türüne bağlı olarak değişmiş olabileceğini belirtiyor. Eğer Neandertal anneden doğan erkek hibritlerin yaşama şansı düşükse, bu durum Neandertal X kromozomunun doğal seçilimle azalmasına yol açmış olabilir.
Marfany’ye göre çalışma dikkat çekici ve manşet yaratıcı olsa da daha fazla Neandertal genomu, mitokondriyal DNA analizi ve daha derin genom analizleriyle desteklenmesi gerekiyor.
Murcia Üniversitesi’nden Prehistorya uzmanı Ignacio Martín Lerma ise çalışmanın önemli bir bakış açısı sunduğunu ancak bunun doğrudan davranışsal kanıt değil, genetik çıkarım olduğunu hatırlatıyor.
Madrid Complutense Üniversitesi’nden José Yravedra ise alternatif bir olasılığa dikkat çekiyor: Son Neandertal gruplarında kadın sayısı az olabilir. Bu durum hareketliliği artırmış ve sapiens kadınlarının Neandertallerle daha fazla temas kurmasına yol açmış olabilir.
Çalışma, Neandertaller ile modern insanlar arasındaki ilişkilerin karmaşık ve çok boyutlu olduğunu bir kez daha gösteriyor; ancak kesin yanıtlar için daha fazla araştırmaya ihtiyaç var.