Habermas’ın ardından. Demokrasi, akıl ve modernliğin krizi
Jürgen Habermas’ın ölümü, yalnızca Alman felsefesi için değil, modern siyaset teorisi, demokrasi düşüncesi ve eleştirel toplum kuramı açısından da büyük bir dönemin kapanışı olarak değerlendiriliyor. 18 Haziran 1929’da Düsseldorf’ta doğan Habermas, Nazi Almanyası’nın gölgesinde büyüdü; savaş sonrası Almanya’nın demokratik yeniden kuruluş sürecinde ise felsefeyi yalnızca akademik bir uğraş değil, kamusal sorumluluk alanı olarak gördü. Heidelberg Üniversitesi, Frankfurt Goethe Üniversitesi ve Starnberg’deki Max Planck Enstitüsü’nde görev yapan düşünür, özellikle Kamusal Alanın Yapısal Dönüşümü ve İletişimsel Eylem Kuramı eserleriyle çağdaş felsefenin yönünü belirledi.
“İletişimsel akıl” ve “kamusal alan” kavramlarıyla modern demokrasiyi yeniden kuramsallaştıran Jürgen Habermas, 96 yaşında hayatını kaybetti. (Reuters)
DEMOKRASİYİ YENİDEN DÜŞÜNDÜ
Habermas’ın en bilinen kavramlarından biri “kamusal alan” oldu. Düşünüre göre modern demokrasinin sağlıklı işlemesi, vatandaşların devletin ve piyasanın doğrudan baskısından uzak biçimde tartışabildiği, fikir üretebildiği ve yönetimi eleştirebildiği bir alanın varlığına bağlıydı. 18. yüzyıl Avrupa’sındaki salonlar, kahvehaneler, gazeteler ve okuma toplulukları bu alanın tarihsel örnekleri olarak görülüyordu. Ancak Habermas, kapitalist kitle medyasının ve tüketim kültürünün bu eleştirel kamusallığı zayıflattığını savundu. Böylece kamusal alan, aktif yurttaş tartışmasının değil, pasif tüketici izleyiciliğinin mekanına dönüşme riskiyle karşı karşıya kaldı.
İLETİŞİMSEL AKIL VE SÖYLEM
Habermas’ın felsefeye en önemli katkılarından biri “iletişimsel akıl” teorisiydi. Düşünüre göre akıl yalnızca teknik başarı, araçsal hesap veya stratejik çıkar anlamına gelmez; insanlar, dil aracılığıyla birbirini anlamaya çalışırken de rasyonel davranır. Bu nedenle demokrasi, yalnızca sandık ya da devlet kurumları değil, vatandaşların gerekçeli biçimde konuşabildiği bir iletişim düzenidir. “Söylem etiği” kavramı da buradan doğdu: Bir normun meşru olabilmesi için ondan etkilenenlerin özgür, eşit ve baskıdan uzak bir tartışma içinde ona rıza gösterebilmesi gerekir. Habermas bu yolla Aydınlanma’yı savundu; ancak onu tamamlanmış değil, “tamamlanmamış bir proje” olarak gördü.
Nazi Almanyası’nın gölgesinde büyüyen Jürgen Habermas, savaş sonrası dönemde demokrasiyi “kamusal tartışma” üzerinden yeniden tanımlayan en etkili düşünürlerden biri oldu. (Reuters)
ORTAK DEMOKRATİK AKLI
Habermas, yalnızca üniversite kürsüsünde kalan bir filozof değildi. 1986’daki ünlü Historikerstreit, yani “Tarihçiler Tartışması” sırasında muhafazakar tarihçileri Nazi suçlarını ve Holokost’u göreceleştirmekle suçladı. Ona göre Almanya’nın savaş sonrası en büyük kazanımı, milliyetçi tarih anlatılarından koparak anayasal demokrasiye ve Batı’nın siyasal kültürüne açılmasıydı. Bu nedenle “anayasal yurtseverlik” kavramını savundu: ulusal, etnik ya da kültürel üstünlük yerine, demokratik hukuk devletine bağlılık. Hayatının ilerleyen dönemlerinde Avrupa Birliği’nin derinleşmesini destekledi; yükselen milliyetçilik, teknokrasi ve militarizm karşısında Avrupa’nın ortak demokratik akla ihtiyaç duyduğunu vurguladı.
SERT ŞEKİLDE ELEŞTİRİLDİ
Habermas’ın düşüncesi yarattığı geniş etkinin yanı sıra sert eleştiriler de aldı. Foucault çizgisindeki düşünürler, onun iletişimsel akıl teorisinin yönetimin yaygın ve görünmez işleyişini yeterince açıklamadığını savundu. Postmodernistler, evrensel akıl ve rasyonel uzlaşma fikrini fazla iyimser buldu. Marksist eleştirmenler ise Habermas’ın kapitalizm eleştirisini yumuşattığını, sınıf çatışması ve üretim ilişkileri yerine iletişim, hukuk ve demokratik prosedürlere fazla ağırlık verdiğini belirtti. Domenico Losurdo gibi isimler, onun refah devleti ve kapitalizm analizlerinde sınıf mücadelesinin tarihsel rolünü yeterince hesaba katmadığını ileri sürdü. Buna rağmen Habermas, modern dünyada aklın, özgür tartışmanın ve demokratik meşruiyetin halen savunulabileceğini göstermeye çalışan son büyük sistem filozoflarından biri olarak anılıyor.
[email protected]
Kaynak: Web Özel